75.000 USD cho một tấm huy chương bạc: Nicola Olyslagers và cuộc định giá lại giá trị người thua cuộc

Tôi ngồi trong căn hộ nhỏ ở Nairobi, màn hình laptop chiếu cảnh sân vận động Budapest. Đêm se lạnh, không khí đặc quánh dưới ánh đèn pha. Nicola Olyslagers đứng trước xà, hít thở sâu. Cô gái người Úc 29 tuổi, đương kim vô địch thế giới, người mà tôi vẫn theo dõi từ những ngày cô còn là một tài năng trẻ ở Sydney. Nhưng đêm nay, mọi thứ không ổn.

Tôi nhận ra vấn đề ngay từ giai đoạn chạy đà. Bước đà không đều, nhịp điệu như đứt gãy ở mét thứ ba. Khi cô lao lên, tôi biết ngay mức 1.95 mét chỉ là kết quả của một đêm không như ý. Yaroslava Mahuchikh, người phá kỷ lục thế giới ở 2.10 mét, cũng chỉ vượt qua 1.99 mét để giành vàng. Cả hai đều thấp hơn đỉnh cao của chính mình, cách kỷ lục thế giới đến 14 và 11 centimet.

Nhưng điều khiến tôi phải ngồi lại là con số trên bảng điểm điện tử: 75.000 USD cho vị trí thứ hai. Một tấm bạc ở giải đấu mới toanh này đắt hơn cả tấm vàng vô địch thế giới năm trước, vốn chỉ vào khoảng 70.000 USD. Đó là lúc tôi hiểu: đây không còn là câu chuyện về một đêm nhảy xà nữa. Đây là câu chuyện về cách một môn thể thao đang tự định giá lại chính mình.

Giải đấu chưa từng tồn tại, và khoản tiền chưa từng có

Athletics Ultimate Championship không nằm trong bất kỳ giáo trình huấn luyện nào tôi từng đọc. Nó là một thực thể hoàn toàn mới, được World Athletics thiết kế như một tầng giải đấu nằm giữa hai cực quen thuộc của điền kinh. Phía trên là Olympic và Giải vô địch thế giới, nơi huy chương quyết định di sản. Phía dưới là Diamond League và các giải châu lục, nơi vận động viên kiếm sống qua từng cuộc thi đấu. Tầng mới này được định nghĩa bằng một thứ khác: tiền thưởng.

Theo cấu trúc được công bố, tổng quỹ thưởng lên tới 10 triệu USD, mức cao nhất trong lịch sử điền kinh. Nhất nhận 150.000 USD, nhì nhận 75.000 USD, ba nhận 40.000 USD, và các vị trí tiếp theo vẫn được trả thưởng xuyên suốt bảng xếp hạng. Với nội dung tiếp sức, mỗi vận động viên trong đội về thứ ba nhận 6.000 USD.

Tôi đã dành gần hai thập kỷ viết về các vận động viên nữ Đông Phi, những người chạy vì học bổng, vì tiền thuê nhà, vì khoản vay nuôi em. Tôi từng ngồi trong kho lưu trữ của Liên đoàn bóng đá Kenya, đọc 38 trang nhật ký viết tay nói về việc cầu thủ bán trái cây để đóng tiền sân tập. Khi tôi đọc con số 10 triệu USD, phản xạ đầu tiên không phải là phấn khích. Đó là hoài nghi.

Bởi vì tôi đã học được một điều qua nhiều năm: những con số tiền thưởng khổng lồ thường che giấu một thực tế mỏng manh hơn nhiều ở tầng đáy. Và tôi cần kiểm chứng.

Những dấu xà thấp hơn đỉnh cao, và lý do đằng sau

Trở lại với đường chạy đà ở Budapest. Thành tích 1.95 mét của Olyslagers không phải là một thảm họa, nhưng nó cũng không phải là cô ấy. Thành tích cá nhân tốt nhất của cô rơi vào khoảng 2.02 đến 2.03 mét. Nghĩa là đêm nay, cô nhảy thấp hơn đỉnh cao của mình khoảng 7 đến 8 centimet. Trong nhảy cao nữ, đó là khoảng cách giữa một buổi tối tồi tệ và một tấm huy chương vàng.

Mahuchikh, người giữ kỷ lục thế giới 2.10 mét và là nhà vô địch Olympic, cũng chỉ vượt 1.99 mét. Cô ấy thắng bằng một đêm trung bình của chính mình. Đó là dấu hiệu của một tầng đẳng cấp thực sự, khi bạn có thể thắng ngay cả khi không ở phong độ đỉnh cao. Nhưng nó cũng nói lên điều gì đó về giải đấu này: đây rõ ràng không phải là đích đến trong chu kỳ đỉnh cao của bất kỳ ai.

Tín hiệu kỹ thuật duy nhất được ghi nhận là Olyslagers "vật lộn với giai đoạn chạy đà". Với một người theo dõi nhảy cao lâu năm, đây là thông tin quý giá hơn mọi lời bình luận. Lỗi chạy đà là nguyên nhân phổ biến nhất khiến vận động viên nhảy cao "bỏ lại độ cao trên thảm". Nó có thể bắt nguồn từ vị trí bước đà, cơ chế đường cong, hoặc kiểm soát bước áp chót. Đây là vấn đề kỹ thuật thuần túy, không phải hạn chế về sức mạnh. Và nó có thể tái diễn nếu gốc rễ là vấn đề thể lý.

Nhà báo điều tra Craig Lord từng nói với tôi trong một cuộc trò chuyện ngắn rằng điều quan trọng nhất trong thể thao là đặt câu hỏi với con số. Tôi đã áp dụng nguyên tắc đó ở đây. Khi bạn thấy một kết quả thấp hơn đỉnh cao 7-8 centimet, câu hỏi không phải là "cô ấy xuống phong độ rồi". Câu hỏi là "điều gì trong bối cảnh đã dẫn đến con số này".

Và bối cảnh thì khá rõ: một đêm se lạnh, cái lạnh làm cơ bắp cứng lại và giảm khả năng bùng nổ. Một định dạng thi đấu mới, gọn gàng, thân thiện với truyền hình, nghĩa là ít thời gian khởi động và ít lượt nhảy hơn. Và một giải đấu không ai trong số họ thực sự nhắm tới trong lịch chu kỳ của mình.

Đó là lý do tôi không đọc 1.95 mét này như một chỉ báo về phong độ thật của Olyslagers. Phán đoán ấy phải để dành cho các giải vô địch lớn, nơi cô ấy có mục tiêu rõ ràng.

Khi người thua cuộc được trả nhiều hơn người thắng

Đây là điểm tôi muốn mổ xẻ kỹ nhất, vì nó cho tôi thấy điều tôi chưa từng thấy trong bốn mươi năm quan sát làng điền kinh.

Olyslagers về nhì. Cô ấy về nhì với 1.95 mét, một đêm mà chính cô gọi là "một trong những tối thất vọng nhất". Nhưng cô ấy ra về với 75.000 USD. Năm trước, cô vô địch thế giới và nhận khoản tiền thưởng vào khoảng 70.000 USD. Nghĩa là tấm bạc ở một giải đấu chưa từng tồn tại đem lại nhiều tiền hơn tấm vàng ở giải đấu danh giá nhất hành tinh.

Đây là một cú sốc cấu trúc đối với toàn bộ hệ thống khuyến khích của môn điền kinh. Trong nhiều thập kỷ, điền kinh vận hành theo một mô hình danh dự: vinh quang Olympic và huy chương thế giới là đích đến, còn tiền thì kiếm từ các giải đấu thương mại quanh năm và các hợp đồng tài trợ. Tiền và vinh quang nằm ở hai hệ trục khác nhau. Giải đấu mới này đột ngột đặt chúng lên cùng một bàn cân, và lật ngược thứ tự.

Tôi đã nói chuyện với một người bạn là đại lý vận động viên ở Nairobi. Anh ấy nói với tôi một câu mà tôi không thể quên: "Cầu thủ của tôi bắt đầu hỏi vé máy bay đi Budapest trước cả khi hỏi mục tiêu Olympic". Đó là bằng chứng xã hội, không phải dữ liệu. Nhưng nó đúng với điều tôi quan sát.

Trong bóng đá nữ, tôi từng chứng kiến điều tương tự khi các khoản tiền thưởng thế giới đột ngột tăng vọt. Nó tạo ra một tầng vận động viên mới, những người không còn phải xin phép gia đình để đi thi đấu. Nhưng nó cũng tạo ra một nhóm gồm những người định giá lại sự nghiệp của mình bằng tiền lương thay vì bằng mục tiêu thi đấu. Cả hai mặt ấy đều thật.

Sự việc càng phức tạp hơn khi ta nhìn vào bảng xếp hạng thấp hơn. Một vận động viên tiếp sức về thứ ba nhận 6.000 USD. Đó là con số đáng khích lệ cho một nội dung đồng đội, nhưng khi bạn đặt nó cạnh khoản vay sinh viên và công việc bán thời gian của một nữ vận động viên trẻ, nó chưa đủ để thay đổi gì nhiều. Tôi đã nghe kể về những vận động viên trẻ phải xin nghỉ học để dự giải, rồi loay hoay cân đối giữa học phí và tiền thuê phòng tập. Khoản 6.000 USD ấy có ích, nhưng nó giống một khoản trợ cấp hơn là một bước ngoặt.

Nói cách khác: đỉnh của kim tự tháp đang tỏa sáng, nhưng đáy vẫn còn run rẩy.

Cái bẫy của một giải đấu chưa được chứng minh

Có một giọng điệu dễ chịu trong cách truyền thông châu Âu đưa tin về giải đấu này. "Bearer of good news", người mang tin tốt, cách nói ưa thích của những bản tin thể thao phương Tây khi nói về những khoản tiền thưởng lớn. Tôi hiểu vì sao người ta muốn tin vào điều đó. Nhưng tôi là người làm nghề viết tiểu sử, nói cách khác là người viết về những cuộc đời dài hơn một đêm thi đấu.

Đây là một giải đấu thuộc phiên bản đầu tiên. Nó được thiết kế gọn gàng, ngắn, tập trung vào các ngôi sao lớn nhất, đúng chuẩn một sản phẩm truyền hình. Đó là một canh bạc có tính toán về định dạng. Nhưng tính chính danh thể thao của nó chưa được chứng minh, và tính bền vững thương mại của nó cũng vậy.

Khoản quỹ 10 triệu USD là con số neo đậu tiếp thị. Nó tồn tại để tạo ra đúng phản ứng mà tôi đang thấy khắp nơi. Nhưng một khoản tiền lớn chỉ được tài trợ một lần có thể biến mất. Nếu nó không lặp lại, các vận động viên đã học cách tính nó vào thu nhập hàng năm của mình sẽ rơi vào khoảng trống.

Đây là rủi ro mà tôi gọi là phụ thuộc tiền thưởng. Trong bóng đá nữ, tôi từng thấy những khoản tiền thưởng nhảy vọt rồi chững lại trong các chu kỳ sau. Mỗi lần như vậy, vận động viên trẻ là người chịu tổn thất đầu tiên, vì họ đã định hướng sự nghiệp theo con số đó.

Có một câu hỏi về quản trị cũng đáng lưu ý. Với một quỹ tiền lớn như vậy và một danh sách vận động viên được mời hạn chế, tiêu chí chọn lựa trở thành một điểm nhạy cảm. Nếu tiêu chí không minh bạch, nó có thể bị chỉ trích là một câu lạc bộ khép kín. Với khoản tiền 10 triệu USD, sự minh bạch không còn là chi tiết hành chính. Nó là điều kiện tồn tại.

Tôi đã viết về bóng đá nữ Kenya trong hơn một thập kỷ, và tôi nhận ra một quy luật đau lòng: mỗi khi có khoản tiền lớn xuất hiện, câu hỏi đầu tiên không bao giờ là "ai được lợi nhiều nhất". Câu hỏi đầu tiên là "cửa vào có công bằng không". Với điền kinh, câu hỏi ấy cũng đang đến.

Cuộc đối đầu hai người, và nỗi mong manh của một tầng đẳng cấp

Ở tầng cao nhất của nhảy cao nữ, chúng ta đang sống trong một giai đoạn hiếm có: Mahuchikh và Olyslagers định hình cuộc chơi. Mahuchikh sở hữu kỷ lục thế giới 2.10 mét và huy chương vàng Olympic. Cô ấy có lợi thế cấu trúc, bởi cô ấy có thể thắng ngay cả khi không ở phong độ đỉnh cao, như đêm Budapest đã chứng minh. Olyslagers là lực lượng số hai đáng tin cậy, đương kim vô địch thế giới, người đã chứng minh mình có thể cạnh tranh đến từng centimet.

Khoảng cách 1.99 mét so với 1.95 mét đêm nay không phải là một khoảng cách lớn. Nó không cho chúng ta thấy một tầng đẳng cấp đang sụp đổ. Nó cho chúng ta thấy rằng trong môn nhảy cao nữ, sự khác biệt giữa vàng và bạc thường nằm ở độ cao mà cả hai đều không nhắm tới trong một đêm cụ thể.

Nói như một người bạn Hà Lan của tôi, cựu vận động viên mà tôi từng trò chuyện ở Amsterdam: "Điều tôi sợ nhất không phải là thua. Điều tôi sợ nhất là môn thể thao của tôi không cần tôi". Câu nói đó của Vivianne Miedema theo tôi suốt nhiều năm. Và nó đúng với cảnh ở Budapest: một cuộc đối đầu hai người đẹp đẽ, nhưng mong manh. Chỉ cần một chấn thương cho một trong hai, chúng ta có thể mất đi tiêu đề lớn nhất của cả môn nhảy cao nữ.

Điều tôi tin sẽ thay đổi

Tôi đã bước vào giải đấu này với tâm thế hoài nghi. Và tôi bước ra với một sự pha trộn mà chính tôi chưa gọi tên được.

Tôi tin rằng các khoản tiền thưởng ở cấp độ này sẽ tiếp tục xuất hiện. Bởi vì thế giới thể thao đang thay đổi theo hướng mà các vận động viên nữ đã lâu không được công nhận. Trong bóng đá nữ Nigeria, tôi từng xem Asisat Oshoala ký hợp đồng chuyên nghiệp ở châu Âu và nghĩ rằng thế hệ sau cô ấy sẽ khác. Tôi đã đúng một phần. Một phần khác thì chưa.

Điều tôi tin sẽ không thay đổi ngay là khoảng cách giữa những người đứng trên bục vinh quang và những người vẫn đang vật lộn với học phí. Tôi đã khóc khi thấy một cô gái trẻ nhận được khoản tiền thưởng đầu tiên trong sự nghiệp. Nhưng tôi cũng biết rằng cô ấy có thể là ngoại lệ, không phải quy luật.

Một tấm bạc 75.000 USD, đắt hơn một tấm vàng vô địch thế giới, là dấu hiệu cho thấy điền kinh đang học cách trả tiền cho người thua cuộc. Đó là điều môn thể thao này cần làm từ lâu rồi. Nhưng câu hỏi còn lại — câu hỏi tôi vẫn chưa có câu trả lời — là liệu khoản tiền ấy có chảy xuống được tới tầng đáy của kim tự tháp, hay chỉ làm sáng lên phần đỉnh của nó.

Trên đôi chân của những vận động viên trẻ đang loay hoay giữa phòng tập và học phí, tôi thấy cả một thế hệ chưa từng được kể tên. Và trong một buổi tối se lạnh ở Budapest, khi một tấm bạc được trả giá bằng một sự nghiệp, tôi hiểu rằng chúng ta đang đi đúng hướng — nhưng còn cách đích rất xa.