Cột dữ liệu bỏ trống của bóng chuyền Việt Nam

Trước tiếng còi khai cuộc, âm thanh đầu tiên trong nhà thi đấu là tiếng giày cao su nghiến lên mặt sàn gỗ. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ ba, ngay sau bàn thư ký, nơi một chiếc laptop mở sẵn phần mềm Data Volley. Màn hình chia thành nhiều cột dọc. Cột điểm được điền đầy đủ sau mỗi pha bóng. Cột chắn, cột phát bóng, cột lỗi cũng có số. Riêng cột đánh giá chất lượng đường chuyền một, thứ quyết định đội bóng được phép chạy bao nhiêu phần trong menu tấn công của mình, nằm trống suốt hiệp đầu.

Người ta không thiếu thiết bị. Người ta thiếu thói quen ghi lại những gì không hiện lên bảng điện tử. Khi hiệp đấu khép lại, khán giả mang về nhà một tỷ số. Họ không mang về bất cứ thứ gì giúp giải thích vì sao tỷ số ấy ra đời. Bóng chuyền Việt Nam đang có một cột dữ liệu bỏ trống, và cột trống ấy đang quyết định cách môn thể thao này được kể lại mỗi mùa.

Một môn thể thao đông người xem, ít người đếm

Giải vô địch bóng chuyền quốc gia diễn ra hằng năm với hai hệ nam và nữ, mở màn bằng một cúp truyền thống, kéo dài qua nhiều chặng và khép lại bằng vòng chung kết. Liên đoàn Bóng chuyền Việt Nam điều hành hệ thống ấy, công bố lịch thi đấu, công bố kết quả, công bố danh sách đội. Đó là những viên gạch đầu tiên của một nền dữ liệu.

Nhưng nếu muốn biết vì sao đội A thắng đội B ba set trắng, người hâm mộ sẽ nhanh chóng đi hết con đường. Không có cổng tra cứu công khai nào cho tỷ lệ chuyền một hoàn hảo của một libero. Không có nơi lưu hiệu suất tấn công của một cầu thủ theo từng trận, từng chặng. Không có bảng nào cho biết đội bóng nào bị kẹt ở vòng xoay nhiều nhất trong mùa.

Thông tin vẫn tồn tại, chỉ là nằm rải rác. Nó nằm trong sổ tay huấn luyện viên, trong file nội bộ mà không ai ngoài ban huấn luyện được xem, trong trí nhớ của những người ngồi trên khán đài đủ lâu để nhận ra một mẫu hình. Có những trợ lý thống kê làm việc rất nghiêm túc, bấm từng pha bóng, ghi từng vị trí. Sản phẩm của họ dừng lại ở cửa phòng họp.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi suốt nhiều mùa giải quốc gia, khoảng trống này không đến từ sự lười biếng. Nó đến từ một quy ước ngầm: dữ liệu là vũ khí nội bộ, không phải tài sản chung. Một huấn luyện viên nắm được điểm yếu trong hệ thống nhận phát bóng của đối thủ sẽ giữ nó lại. Chia sẻ nghĩa là tự tước vũ khí của mình.

Tôi từng ghi hình hàng chục trận trong một mùa giải bị rút ngắn vì dịch bệnh, ngồi lại sau khi khán đài đã tắt đèn để bấm lại từng pha bóng. Sân không khán giả, tôi nhìn thấy từng đường kẻ vôi kể chuyện bằng khoảng lặng. Khi tiếng hò hét không còn che lấp, tiếng giày, tiếng bóng chạm sàn, tiếng huấn luyện viên gọi tên học trò trở thành toàn bộ bản nhạc. Và khi bấm lại, tôi nhận ra số liệu mình cần không nằm ở đâu cả. Tôi phải dựng lại từ đầu, bằng tay.

Chín tầng của một bản phân tích, và chín khoảng trống

Một bản phân tích bóng chuyền nghiêm túc cần chín tầng thông tin. Nhìn vào từng tầng, khoảng trống của bóng chuyền Việt Nam hiện ra rõ hơn mọi lời than phiền.

Tầng chiến thuật đòi hỏi người đọc phải biết đội bố trí hệ thống nhận phát bóng thế nào, ai nhận chính, libero đứng ở đâu, và đội chạy được bao nhiêu phần trong menu tấn công. Ở Việt Nam, những thứ này được truyền miệng trong phòng họp kỹ thuật. Ra đến báo chí, chúng co lại thành một câu chung chung kiểu đội chủ nhà nhập cuộc tốt hơn.

Tầng dữ liệu là tầng trống nhất. Một trận bóng chuyền sản sinh hàng trăm điểm dữ liệu, nhưng chỉ vài chục trong số đó được ghi lại. Tỷ lệ chuyền một hoàn hảo, tỷ lệ cứu bóng, số lần chắn thành công theo từng vòng xoay đều nằm ngoài trang giấy.

Tầng giải đấu và lịch thi đấu gắn với chu kỳ SEA Games và các giải vô địch châu Á do Liên đoàn Bóng chuyền châu Á tổ chức. Mật độ thi đấu giữa giải quốc gia và nhiệm vụ đội tuyển là câu chuyện thường trực, nhưng chưa ai đo nó bằng số ngày nghỉ thực tế của từng nhóm cầu thủ.

Tầng cục diện trả lời câu hỏi ai là ứng viên vô địch, ai chỉ đủ sức vào bán kết, ai đang vật lộn với suất trụ hạng. Ở Việt Nam, những câu hỏi ấy được trả lời bằng cảm nhận và bằng phong độ gần nhất, không bằng cấu trúc đội hình.

Tầng luật và quản trị xoay quanh giấy chuyển nhượng quốc tế do liên đoàn cấp cho mỗi thương vụ cầu thủ ngoại. Nhưng số cầu thủ ngoại thực tế ra sân, số pha bóng họ tham gia, mức đóng góp của họ so với cầu thủ nội, không nơi nào tổng hợp.

Tầng nhân sự quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Đường cong tuổi của một đội bóng chuyền rất dốc. Một đội có thể đi từ đỉnh cao xuống vòng loại trụ hạng trong ba mùa. Quá trình ấy diễn ra âm thầm vì không ai theo dõi nó bằng số.

Tầng rủi ro gồm chấn thương cổ chân, chấn thương vai của cây đập chủ lực, hội chứng quá tải của một vòng xoay bị khai thác liên tục. Những rủi ro này chỉ được nhắc đến sau khi đã xảy ra, dưới dạng tin buồn.

Tầng truyền thông mạnh ở khâu tường thuật và yếu ở khâu kiểm chứng. Còn tầng truyền dẫn ngành, chuỗi giá trị từ đào tạo trẻ đến giải chuyên nghiệp đến bản quyền truyền hình, gần như không có dữ liệu ở mắt xích đầu tiên.

Hai chỉ số, một sự nhầm lẫn kéo dài nhiều năm

Trong bóng chuyền có hai cách đo sức mạnh của một cây đập, và chúng thường bị dùng lẫn cho nhau trong các bản tin.

Tỷ lệ tấn công thành công lấy số điểm tấn công chia cho tổng số lần đập. Hiệu suất tấn công lấy số điểm tấn công trừ đi số lỗi tấn công và số lần bị chắn, rồi mới chia cho tổng số lần đập.

Một cầu thủ đập hai mươi quả, ăn mười điểm, mắc sáu lỗi và bị chắn hai lần sẽ có tỷ lệ thành công năm mươi phần trăm, nhưng hiệu suất chỉ mười phần trăm. Khoảng cách giữa hai chỉ số ấy là toàn bộ câu chuyện về một người đang đốt bóng của đội mình.

Ở Việt Nam, bản tin thường chỉ công bố tỷ lệ thành công, đôi khi gọi nó là hiệu suất. Kết quả là một cây đập trông rất hiệu quả trên mặt báo lại là người khiến đội mình mất nhịp trong những pha bóng quyết định. Người hâm mộ không có cách nào phát hiện ra điều đó, vì cả hai chỉ số đều không được công bố đầy đủ.

Chuyển nhượng và giấy tờ: ván cờ không có người ghi biên bản

Mỗi cuộc chuyển nhượng là một ván cờ thế, nhưng người cầm quân ít khi xuất hiện trên sân.

Vài năm gần đây, một số tuyển thủ nữ Việt Nam như Trần Thị Thanh Thúy hay Nguyễn Thị Bích Tuyền đã thi đấu ở các giải nước ngoài. Người hâm mộ trong nước vẫn theo dõi họ, nhưng theo dõi bằng cách nào? Bằng những đoạn clip ngắn, bằng ảnh chụp màn hình, bằng tin nhắn lan trong các nhóm cổ động viên. Số điểm của họ có thể được nhắc, hiệu suất tấn công theo từng trận thì gần như không.

Ở chiều ngược lại, các câu lạc bộ trong nước nhập cầu thủ ngoại mỗi mùa. Một bản hợp đồng được đánh giá bằng cảm giác của ban huấn luyện sau vài buổi tập, bằng màn trình diễn ở trận ra mắt, bằng những gì người ta nhớ được đến vòng bốn. Không có hồ sơ nào cho biết cầu thủ ấy chuyền một ở mức bao nhiêu phần trăm, chắn được bao nhiêu pha mỗi set, hay đóng góp thế nào khi vào sân từ ghế dự bị.

Thiếu hồ sơ ấy, thị trường chuyển nhượng vận hành bằng niềm tin và bằng ký ức tập thể. Nó khiến giá cầu thủ bị đẩy lên bởi một trận đấu hay, và bị kéo xuống bởi một trận đấu dở. Cả hai đều là mẫu quá nhỏ để kết luận.

Góc nhìn ngược chiều: thiếu công nghệ hay thiếu quy ước?

Cách giải thích dễ chịu nhất cho mọi khoảng trống là đổ cho điều kiện. Bóng chuyền Việt Nam chưa đủ tiền, chưa đủ người, chưa đủ chuyên nghiệp. Cách giải thích ấy nghe hợp lý và nó sai ở điểm quan trọng nhất.

Phần mềm thống kê chuyên dụng đã có mặt trong nhà thi đấu Việt Nam từ nhiều năm. Các đội có người ngồi bấm máy. Dữ liệu vẫn được sinh ra mỗi trận. Thứ không tồn tại là một quy ước chia sẻ, một định dạng chung, một nơi để nó sống sau khi tiếng còi kết thúc.

Hệ quả nguy hiểm hơn việc thiếu dữ liệu là việc thiếu dữ liệu mà vẫn có phân tích. Khi không ai kiểm chứng được điều gì, người viết tự do xây những kết luận chỉn chu trên nền rỗng. Một bản đánh giá có đủ chín tầng, mỗi tầng được đóng khung cẩn thận, trông giống hệt một bản đánh giá đã hoàn thành. Người đọc chỉ phát hiện ra sự trống rỗng khi họ tự đi tìm nguồn.

Chiến thuật là cách người thua giải thích vì sao họ chọn cách khác người. Nếu không có dữ liệu, câu giải thích ấy không bao giờ bị bắt lỗi, và nó sẽ được truyền lại nguyên vẹn từ mùa này sang mùa khác.

Tôi giữ một nguyên tắc từ những năm làm phim tài liệu. Qatar dạy tôi rằng người làm phim thể thao không thể chỉ quay cảnh ăn mừng. Cảnh ăn mừng là chương cuối của bộ phim, phần đã được viết sẵn. Bộ phim tài liệu thể thao chỉ thực sự trung thực khi dám để nhân vật bước ra khỏi khung hình, và bóng chuyền Việt Nam đang giữ những nhân vật như thế ở ngoài khung.

Có một cách hiểu ngược lại đáng cân nhắc. Việc công khai dữ liệu có thể bị xem là tự làm yếu mình, nhưng thực tế của các giải bóng chuyền hàng đầu thế giới cho thấy điều ngược lại. Dữ liệu công khai buộc mọi đội phải tiến bộ nhanh hơn, vì điểm yếu không còn được giấu trong phòng họp. Người hưởng lợi cuối cùng là môn thể thao, không phải một câu lạc bộ riêng lẻ.

Điều còn lại phía trước

Không cần một hệ thống lớn để bắt đầu. Cần một người ngồi lại sau trận, một cuốn sổ, một mùa giải, và một quy tắc đơn giản: ghi lại những gì không hiện lên bảng điện tử.

Bóng chuyền Việt Nam đã có khán giả, có giải đấu, có những cầu thủ khiến người ta phải đứng dậy. Thứ còn thiếu chỉ là thói quen đếm. Người đầu tiên đếm đúng có thể không nổi tiếng, nhưng mùa giải tiếp theo sẽ được kể lại theo cách khác.